EnglishGaeilge
Mandarin
Polish
Bagairtí
Goid Céannachta
Tarlaíonn goid céannachta nuair a ghoideann coirpeach do chéannacht agus déanann sé nó sí pearsanú ort agus úsáideann sé nó sí do shonraí pearsanta chun críocha calaoiseacha. Trí do chéannacht a ghlacadh, is féidir leo rochtain a fháil ar do shonraí pearsanta agus an fhaisnéis seo a úsáid chun creidmheas a fháil, earraí a cheannach ar líne nó brabach calaoise eile a dhéanamh. Féadann siad airgead a dhéanamh freisin trí do shonraí a dhíol le tríú páirtí.
Conas a aithneoidh tú Goid Céannachta?
Ar an drochuair, faoin am a dtabharfaidh tú faoi deara é, seans maith go mbeidh tú i d'íospartach cheana féin. Is iad seo a leanas roinnt comharthaí:
• Diúltú d'iarratais ar chreidmheas nó iasacht.
• Gníomhaireachtaí bailiúcháin ag dul i dteagmháil leat faoi fhiacha thar téarma nár thabhaigh tú riamh.
• D'fhéadfá faisnéis a fháil faoi árasán nach raibh ar cíos agat riamh, post nach raibh agat riamh nó teach nár cheannaigh tú riamh.
Conas a oibríonn Goid Céannachta?
Tarlaíonn goid céannachta nuair a fhaigheann duine neamhúdaraithe rochtain ar do shonraí pearsanta cosúil le d'ainm, d'uimhir cárta creidmheasa, do shonraí cuntas bainc, PIN, uimhir PPS nó d'Uimhir Árachais Náisiúnta, agus úsáideann sé nó sí é chun críocha calaoiseacha. Féadann goid céannachta tarlú ar roinnt bealaí éagsúla. Má tharlaíonn sé ar líne, tugtar "Ionsaí Iascaireachta" air. Tarlaíonn sé sin nuair a fhaigheann tú iarratas, ar ríomhphost de ghnáth, ar d'fhaisnéis phearsanta ó dhuine nó eagraíocht a nglacann tú leis go bhfuil siad iontaofa. Ansin, úsáidtear an fhaisnéis a sheolann tú ar ais chun do chéannacht a "ghoid" agus mar sin, déantar iarratais ar chreidmheas, iasachtaí nó fiú aontuithe cíosa i d'ainm.
Is iad seo a leanas roinnt modhanna coitianta eile a úsáidtear chun d'fhaisnéis phearsanta a fháil:
• Bruscar a Chuardach: féachann an calaoiseoir i do bhruscar agus goideann sé nó sí cóipeanna de bhillí fóntais, ráitis airgeadais etc. ar féidir leis iad a úsáid níos déanaí chun pearsanú a dhéanamh ort chun críocha calaoiseacha
• Do Phost a Idircheapadh: Má cheapann tú go bhfuil duine éigin ag idircheapadh do phoist, déan teagmháil le hOifig an Phoist láithreach agus iarr orthu an scéal a iniúchadh. Má sheachadtar do phost chuig pointe lárnach, mar shampla halla bloc árasán, déan cinnte go mbailíonn tú go pras é agus go gcuireann tú do bhosca poist faoi ghlas i gcónaí..
• Suímh Líonraithe Shóisialta a Bhrabhsáil: Déanfaidh an calaoiseoir a sheiceáil an féidir leis nó léi teacht ar fhaisnéis phearsanta atá curtha ar shuíomh líonraithe shóisialta agat.
• Scimeáil: Tarlaíonn sé sin nuair a úsáidtear trealamh speisialta chun sonraí cárta creidmheasa nó cárta dochair a ghoid nuair a úsáidtear ag ATM nó i siopa é.
• Sean-ríomhairí a chaitheann tú amach a úsáid: Nuair a chaitheann tú sean-ríomhaire nó sean-ghuthán soghluaiste amach, seans go bhfuil faisnéis phearsanta cosúil le sonraí do chuntais bhainc nó do chárta creidmheasa stóráilte ar an tiomántán crua fós. Is féidir le calaoiseoir an fhaisnéis sin a aisghabháil go héasca agus í a úsáid chun brabach coiriúil a dhéanamh.
Cén riosca a bhaineann léi?
D'fhéadfadh dochar tromchúiseach a bheith déanta do do rátáil creidmheasa agus do cháil.
D'fhéadfá a fháil amach go bhfuil taifead coiriúil agat do chionta nach ndearna tú riamh. D'fhéadfá fiacha a thabhú d'earraí nó seirbhísí nár cheannaigh tú.
Calaois chárta creidmheasa:
Féadann calaoiseoirí cuntais nua chárta chreidmheasa a oscailt i d'ainm. Ansin ordaíonn siad earraí ach ní íocann siad na billí, agus ansin bíonn na billí nár íocadh ar do ráiteas cárta creidmheasa. Féadann siad do sheoladh billeála a athrú, fiú, ionas nach bhfaighidh tú billí níos mó, chun costais níos mó a thabhú ar do chuntas. Toisc go seoltar na billí go seoladh éagsúil anois, seans nach dtabharfaidh tú faoi deara é ar feadh i bhfad.
Calaois ghutháin nó fóntas:
D'fhéadfaidís cuntas nua gutháin nó do sheirbhís gan sreang a oscailt le d'ainm, nó muirir a thabhú ar do chuntas reatha. D'fhéadfaidís d'ainm a úsáid chun seirbhísí fóntais cosúil le leictreachas, teas nó teilifís cábla a fháil.
Calaois bhainc nó airgeadais:
D'fhéadfaidís seiceanna góchumtha a chruthú le d'ainm nó le huimhir do chuntais.
D'fhéadfaidís cuntas bainc a oscailt i d'ainm.
D'fhéadfaidís cóip a dhéanamh de do chárta ATM nó dochair, aistarraingtí leictreonacha a dhéanamh agus do chuntais a fholmhú.
D'fhéadfaidís iasachtaí a fháil i d'ainm.
D'fhéadfaidís d'ainm, uimhir PPS nó uimhir árachais náisiúnta a úsáid.
Calaois cháipéisí rialtais:
D'fhéadfaidís ceadúnas tiomána nó cárta aitheantais oifigiúil eile a fháil atá eisithe i d'ainm ach ar a bhfuil grianghraf an chalaoiseora féin.
D'fhéadfaidís d'ainm agus d'uimhir PPS a úsáid chun sochair rialtais a fháil.
Calaois eile:
D'fhéadfaidís post a fháil le d'uimhir PPS.
D'fhéadfaidís teach a fháil ar cíos nó seirbhísí míochaine a fháil faoi d'ainm.
D'fhéadfaidís d'fhaisnéis phearsanta a thabhairt do na póilíní nuair a ghabhtar iad - Mura dtéann siad chun na cúirte nuair is cóir dóibh, d'fhéadfadh barántas a bheith eisithe le d'ainm air.
D'fhéadfaidís d'ainm, uimhir PPS nó uimhir árachais náisiúnta a úsáid.
• Déan an ghoid céannachta a thuairisciú do do stáisiún Garda áitiúil nó cuir glao ar an PSNI ar 0845 600 800 láithreach.
• Cuir an banc agus aon institiúidí airgeadais eile a bhfuil cuntais agat leo nó a ndéileálann tú leo ar an eolas i scríbhinn.
• Cuir an eagraíocht nó láithreán gréasáin ábhartha ar tharla an ghoid céannachta air ar an eolas i scríbhinn.
• Dún aon chuntas a bhfuil a fhios agat nó a chreideann tú gur cuireadh isteach air.
• Déan aon chártaí a chreideann tú gur baineadh mí-úsáid astu a chealú.
Conas is féidir liom Goid Céannachta a sheachaint?
• Bí cúramach faoi na sonraí pearsanta a nochtann tú ar líne. Bí ar an eolas faoi conas a ghoidtear faisnéis agus cad is féidir leat a dhéanamh chun d'fhaisnéis phearsanta a chosaint ó ghoid féideartha. Déan monatóireacht ar d'fhaisnéis phearsanta i gcónaí chun go mbeidh tú in ann teacht ar fhadhbanna go tapa, agus bí ar an eolas faoi cad le déanamh má tá tú in amhras gur goideadh do chéannacht.
• Ná tabhair freagra riamh ar ríomhphost nó glaonna gutháin nach raibh tú ag tnúth leo a iarrann faisnéis phearsanta. Ní iarrfaidh cuideachta chreidiúnach ar fhaisnéis den leithéid sin riamh.
• Déan cinnte go bhfuil nasc slán le haon láithreán gréasáin a éilíonn faisnéis phearsanta. Bí ag faire amach do https ag tús sheoladh an láithreáin ghréasáin agus seiceáil le haghaidh deilbhín an ghlais fraincín dúnta i bhfuinneog brabhsálaí an láithreáin ghréasáin. Tabhair aird i gcónaí ar na teachtaireachtaí earráide a thaispeánann an brabhsálaí má tá sé in amhras go bhfuil suíomh slán.
• Ná seol faisnéis phearsanta nó rúnda i ríomhphost.
Leideanna Is Tábhachtaí
• Bí amhrasach faoi aon ríomhphost nó láithreáin ghréasáin a thairgeann rud éigin atá ró-mhaith le bheith fíor. Bí cúramach faoi na háiteanna ina soláthraíonn tú do shonraí cárta creidmheasa ar líne. Déan iarracht a chinntiú go bhfaigheann tú teistiméireacht faoi láithreán gréasáin sula bhfuil muinín agat as.
• Ceannaigh stiallaire agus déan cáipéisí rúnda cosúil le ráitis cárta creidmheasa agus billí fóntais a stialladh sula gcuireann tú sa bhosca bruscar iad. Bí an-chúramach faoin mbruscar agus faoin bpost uile.
• Déan monatóireacht rialta ar do chuntas bainc agus ráitis chárta creidmheasa agus déan aon ghníomhaíocht amhrasach a thuairisciú láithreach.
• Déan cinnte go ndéantar aon fhaisnéis ar shean-ríomhairí, sean-ghutháin agus sean-PDA a bhuanscriosadh sula dtugtar do dhuine eile iad nó sula gcuirtear sa bhruscar iad.
• Tóg d'admhálacha cárta creidmheasa i gcónaí agus ná caith amach iad in áit phoiblí.
• Bí cúramach faoi fhaisnéis phearsanta a chur ar an Idirlíon nó ar phróifíl líonraithe shóisialta nó próifíl láithreán gréasáin. Má fhaigheann tú amach go bhfuil d'fhaisnéis phearsanta ar an Idirlíon gan údarú uait, éiligh scriosadh na faisnéise sin.
